مقدمه
هدف در این مبحث ارائه الگوی ثابتی برای نگارش و تنظیم طرح درس نیست بلکه چهارچوب پیش‌بینی شده ای است که معلمان بتوانند بر اساس آن فعالیت های آموزشی کلاس درس خود را دنبال کنند.


 تدریس بدون برنامه های از قبل طراحی شده کاری کورکورانه و طراحی بدون اجرا فعالیت بی‌ثمر است که تنها زینت بخش صفحات کاغذی کتاب خواهد بود.

 معلم متخصص و با تجربه قبل از آموزش در زمینه فعالیت‌های آموزش کلاسی خود می‌اندیشند و عناصر دخیل و تاثیرگذار بر آن را بررسی و سعی می‌کند که از مجموعه امکانات موجود در فرایند یاددهی- یادگیری بهره گیرد اما معلم غیرمتخصص و بی تجربه بدون اندیشیدن به نتایج فرآیند فعالیت‌های آموزشی و بهره‌گیری از امکانات شروع به تدریس می‌کند و تفاوت این دو در همین نکته نهفته است.

 طرح درس راهنمای معلم و چارچوبی منظم و سازماندهی شده برای رخدادهای آموزشی است. در یک طرح درس خوب تنظیم شده حداقل باید عناصر و سازه‌هایی همچون:
 موضوع درس، 
رئوس مطالب،
 هدف کلی درس، 
اهداف جزئی و رفتاری،
 رفتار ورودی دانش‌آموزان ،
ارزشیابی تشخیصی فعالیت های آموزشی،
 روش تدریس ،
وسایل آموزشی مورد نیاز ،
شیوه ارزشیابی در پایان کلاس و فعالیت های تکمیلی بیرون از کلاس مورد بررسی و توجه قرار گیرند.
 طرح درس باید به گونه‌ای تنظیم شود که حتی معلم مبتدی بتواند با مرور کلی آن فعالیت های آموزشی خود را در کلاس درس به اجرا درآورد.

🔷چگونه محتوای آموزشی یک دوره را برنامه ریزی کنیم؟

یک دوره آموزشی ممکن است شامل یک هفته ، یک ماه ، یک ترم یا یک سال تحصیلی باشد. 
تنظیم کننده برنامه درسی باید محتوای آموزشی یک دوره را بر اساس هدف ونتایج و زمان تخصیص داده شده به مراحل و جلسات مختلفی تقسیم کنند. زیرا برای تحقق اهداف تعیین شده باید برنامه‌ها و فعالیت‌های آموزشی به تناسب توانایی یادگیرندگان و زمان مورد نظر ساختاری منظم و هدفمند داشته باشند.

🔶مراحل تنظیم طرح درس ترمی:

گام اول:
برنامه درسی یا جلسات آموزشی را میتوان برای یک ترم یا یک سال تحصیلی با محاسبه تعداد هفته‌ها و روزها و ساعت هایی که برای آموزش درس مورد نظر پیش‌بینی شده است محاسبه و تنظیم نمود.
 مثلاً  اگر برای تدریس درس علوم تجربی کلاس چهارم ابتدایی هفته‌ای سه ساعت یا جلسه پیش بینی شده باشد مجموعه جلسات طول ترم( ۱۶ هفته) حداقل ۴۸ ساعت یا جلسه بدون احتساب تعطیلات رسمی ، ارزشیابی تشخیصی(ورودی)، ارزشیابی تکوینی(طول ترم)، ارزشیابی پایانی و غیره خواهد داشت.

گام دوم:
پس از مشخص شدن زمان اختصاص داده شده به آموزش ، محتوای دروس مورد تدریس باید بر حسب اهمیت و کیفیت مطالب و با توجه به اهداف آموزشی بر کل ساعات اختصاص یافته به آموزش با احتساب فرصت های لازم برای تمرین و مرور درس تقسیم شود.

 گام سوم:
هدف کلی یا هدف نهایی هر جلسه باید با توجه به عنوان و محتوای ددس دقیقاً نوشته شود. نوشتن هدف های رفتاری در این جدول(برنامه ترمی) ضرورتی ندارد.


گام چهارم:
پس از تعیین هدف کلی هرجلسه لازم است معلم فعالیت های تکمیلی مورد نیاز بیرون از کلاس درس را که فرصت کافی برای انجام آنها در کلاس درس وجود ندارد پیش بینی کند. مثلاً دقیقا معین شود چه بخشی از چه کتابی مطالعه یا تمرین‌های چه صفحه از کتاب درسی حل شود.

🔶طرح و برنامه ی درسی روزانه (کوتاه مدت):
افزون بر طرح سالانه که در بردارنده ی کلیات متن آموزشی مورد نظر است، معلم باید برای هر روز درسی نیز طرح و برنامه ی درسی بنویسد. به عبارت دیگر، باید طرح مدوّن و سنجیده برای یک جلسه نوشته شود. در این طرح درسی، کلیات مطالبی که در یک روز درسی مورد تدریس قرار می گیرد، نوشته می شود و جزئیات و مثال ها و نکات ضروری به صورت رمزی و بسیار خلاصه در گوشه ای از این طرح نگاشته می شود تا در سال های بعد مورد استفاده قرار گیرد و از طرفی، در کلاس نیز برای معلم، صورت گیرد، بدیهی است که در نخستین سال های تدریس به خاطر سپردن مطالب برای معلم میسر نیست و این طرح درس، یاریگر او در به یادآوردن مطالب است و در ضمن، تقدم و تأخر مطالب نیز منطقی خواهد بود. طرح درس موجب جلب اعتماد فراگیر می شود و او به این وسیله می فهمد که معلم برای تدریس وقت می گذارد و نظم و اعتدال رفتاری معلم در کلام، مرهون همین طرح درس روزانه است که موجب صرفه جویی در وقت و استفاده ی بهینه می شود.


🔶مراحل تنظیم طرح درس روزانه:

۱.تعیین موضوع یا عنوان درس
۲.تعیین هدف کلی درس
۳.تعیین و نگارش عناوین فرعی یا رئوس درس
۴.نگارش و تنظیم هدف های جزئی درس
۵.نگارش و تنظیم هدف های رفتاری
۶.تعیین رفتار ورودی و دانسته های پیشین دانش آموزان
۷.تهیه و تنظیم سوالهای لازم برای اجرای ارزشیابی تشخیصی
۸.تعیین و تنظیم مراحل ارائه الگو
۹.تعیین روشهای مناسب در فرایند آموزش
۱۰. انتخاب وسایل و رسانه های مناسب برای آموزش
۱۱. تعیین زمان آموزش
۱۲.پیش‌بینی نحوه ارزشیابی بعد از تدریس
۱۳. تعیین فعالیت های تکمیلی


منابع:
کتاب مهارت های آموزشی و پرورشی (جلد اول: روشها و فنون تدریس)/ دکتر حسن شعبانی، ۱۳۹۸، فصل هفتم، ص ۲۴۷


مجله  کتاب روش  زمستان 1384، پیش شماره 4 ، کلیات فنون و روش های تدریس (https://hawzah.net)

وبلاگ : moalem1370.blogfa.com

کتاب روش ها و فنون تدریس، دکتر امان الله صفوی